-Ерөнхийлөгчийн өргөн барьсан УИХ-ын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах замаар Их хурлын гишүүнийг эгүүлэн татах дөрвөн үндэслэл бүхий хуулийн төсөл орж ирсэн. Сүүлийн хоёр долоо хоногийн хугацаанд энэ хууль олны анхаарлын төвд байна. Энэхүү хуулийн төслийг уг гарал үүслийг нь намын маргаан, ялангуяа МАН дотор гарсан хагарлаас үүдэж оруулж ирсэн болов уу гэж хардахаар харагдаж байгаа юм.

-МАН-ын Бага хурлын үеэр өргөн баригдсан хуулийн төсөл. Тэгэхээр МАН хэдийгээр социал демократ үзэл баримтлалтай гэж байгаа боловч босоо тогтолцоотой, коммунист намын үндсэн бүтэц нь хэвэндээ байна гэж би хараад байгаа. Намаасаа хөөдөг, дотоод ардчилалтай гэдэг ч гишүүдээ албан тушаалаас нь буулгаж, нэр дэвших эрхгүй болгох гээд үе шаттай арга хэмжээ авдаг. Хуулийн төсөлд дөрвөн үндэслэл байгаа.

Шүүхээр гэм буруутай нь тогтоогдсон бол, ёс зүйн зөрчил гаргавал, намын жагсаалтын гишүүдийг нам нь татдаг байх, ирц хангалтгүй бол гэж оруулж ирсэн. Миний хувьд шүүхээр гэм буруутай нь тогтоогдсон бол гэдэгтэй санал нэг байгаа.

-Тийм, үүнтэй бол маргаад байх юм байхгүй. Харин бусад их субьектив шинжтэй.

Парламент бол өөрөө мэтгэлцээний талбар. Олон намын төлөөлөл, олон ургалч үзэлтэй хүмүүс мэтгэлцэж байж зөв шийдвэр гаргана л гэж үздэг засаглалын хэлбэр. Ер нь ёс зүйн алдаа гэдгийг хэмжих нэгж байхгүй. Парламентад дураараа ярьдаг нь ч байх л ёстой. Харин бүдүүлэг үг хэллэг хэрэглэсэн тохиолдолд эгүүлэн татах хэмжээнд биш, хариуцлага хүлээлгэх өөр механизм байж болно. Торгодог, үг хэлэх эрхийг нь хязгаарлах гээд аргууд байхад болохгүй юмгүй. Мөн ирцийн асуудал байна. Зарим оронд ийм туршлага байдаг. Харин миний бодлоор шалтгаануудыг нь сонсох ёстой. Дээрээс нь чуулгандаа суухгүй, төлөөлөх үүргээ хэрэгжүүлээгүй гэж үзвэл сонгуулиар л ард түмэн хариуцлагыг нь хүлээлгэх ёстой юм. Гэтэл яваандаа хоцрохоор нь эгүүлэн татах ч гэдэг юм уу, аль болох дарангуйллын арга зам руу орчих магадлалтай. Үндсэн хуулиар хүмүүс сонгох болон сонгогдох эрхтэй. Олонхын бүлэг, парламент яриад л тойргийн сонгогчдын сонгох эрхийг шууд хязгаарлачихаж болохгүй. Энэ нь өөрөө Үндсэн хуулийн зөрчилтэй гэж харж байгаа. Нам өөрөө эгүүлэн татна гэдэг ч ялгаагүй. Том намын гишүүнчлэл их, дэд бүтэц нь том учраас ийм шийдвэр гаргачихлаа гэж бодъё. Харин жижиг намуудын хувьд тийм биш. Тийм болохоор бодлого болон лидерээ дагаж, ард түмнээ санал авч, жагсаалтаар гишүүд нь орж ирж байгаа. ИЗНН, ХҮН нам, манай Үндэсний эвсэл гээд бүгд ийм.

-Ард түмний сонголтыг Үндсэн хуулиар баталгаажуулчихсан байхгүй юу. Тийм байтал аль нэгийн намын дарга, удирдлага иргэд сонгогчдын энэ сонголтыг үгүй хийдэг болчихвол буруу тогтолцоо л болно. Өөрөөр хэлбэл, дөрвөн үндэслэлийнх нь гурав нь Үндсэн хуулийн зөрчилтэй байх магадлалтай л гэж би хараад байгаа.

-Шинэ ардчилсан Үндсэн хуулиар бол шүүх засаглал, гүйцэтгэх засаглал, парламент гээд эрх мэдлийг тэнцүү гурав хуваасан. Тэгвэл Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, УИХ-ын гишүүн гэсэн гурван субьект хууль санаачлах эрхтэй. Тийм болохоор өнөөдрийн хуулиараа ЕТГ-аас Ерөнхийлөгчөө төлөөлөөд хууль санаачлах эрх нь байгаа. Гэхдээ ёс зүйн хувьд парламентын үйл ажиллагаанд Ерөнхийлөгчийн институцээс санаачилга гаргаж орж ирж байна гэдэг нь өөрөө айхтар зүйл болж байгаа юм. Ингэх юм бол яваандаа эргээд парламент нь шүүгч нарыг томилох эрхийг нь Ерөнхийлөгчөөс авъя гэвэл яах вэ. Олонхоороо хууль батлаад л шийдчихнэ. Энэ бол том хагарлын эхлэлийг тавих, маргааныг бий болгох алхам болчих магадлалтай.

-Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах эрх нь парламентад л байгаа. Харин Ерөнхийлөгчид ийм эрх байхгүй. Ерөнхийлөгч өнөөдөр хүчин төгөлдөр байгаа хуулийн хүрээнд өргөн барьсан. Хэрхэхийг өнөөгийн 126 гишүүн л шийдэж таарах гээд байна.

-Би өөрийнхөө л бодлыг хэлье. Нэгдүгээрт, нөлөөллийн ажил ойлгомжтой, хийгдэж таарах байх. Өргөн барьсан хуулийн төслөө унагахыг боддог институци гэж байхгүй. Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, гишүүд гээд ялгаагүй. Аль болохоор хуулиа батлуулах гэж, лоббидох гэж энэ 126 гишүүнтэй ажиллах нь эрүүл үзэгдэл. Өмнө нь байсан, цаашдаа ч байна. Хууль санаачлагч өөрийнхөө хуулийг батлуулах гэж эрмэлзэх, бусдыг ухуулах нь зөв. Гэхдээ хуулиас давсан байдлаар нөлөөлөл үзүүлэх нь буруу. Жишээлбэл, Эрүүгийн хэрэг тулгах ч юм уу, намын сонгуульт албанаас нь буулгах ч юм уу байдлаар нөлөөлөл үзүүлэх нь хууль зөрчсөн үйлдэл болно.

-Энэ хууль чуулганы хуралдаанаар батлагдчихвал нэлээд олон гишүүн Ерөнхийлөгчийн болон намын институциэс хараат болно гэсэн үг. Хамгийн эхлээд намын жагсаалтаар орж ирсэн гишүүд хараат болно. Дараа нь хурлаа тасалдаг, ёс зүйн алдаа гаргадаг нөхдүүд олонхын бүлгийн гарт орно. Санаандгүй бүдүүлэг үг хэллэг хэрэглэнгүүт ёс зүйн алдаа гаргалаа гэж үзээд Ёс зүйн дэд хороо хэлэлцэнэ. Энэ дэд хорооны олонх нь МАН-аас байж таарна. Ингээд УИХ руу орж ирэхэд МАН мөн л олонх байгаа. Тэгэхээр жижиг намын төлөөллүүд татагдаж болно. Иймэрхүү үйл ажиллагаанууд явагдаж эхлэх байх.

-Тийм, тэгээд жагсаалтаар сонгогдсон МАН-ын гишүүнд одоо байгаа удирдлагынхаа нөлөөлөлд орж эхэлнэ. Үгэнд нь орохгүй байгаа гишүүдээ дарж авна гэсэн зүйлс л эхний ээлжинд явах байх гэж бодож байна.

УИХ-ын дарга Н.Учрал, МАН-ын бүлгийн дарга Ж.Батжаргал нарын холбогдох албаныхан орон нутагт ажиллаж байна.

Авто болон төмөр замын зангилаан дээр орших, аж үйлдвэр газар тариалангийн томоохон бүс Дархан-Уул аймагт ажиллаж, орон нутгийн иргэдтэй санал, бодлоо нээлттэй солилцлоо.

Дарханчууд бизнес эрхлэгчдийг татварын бодлогоор дэмжиж, орон нутагт ажиллах хүчний нөөцийг нэмэгдүүлэхэд анхаарч өгөхийг хүслээ.

Газар тариалангийн бүсэд малчдад газар олгох асуудлыг дэвшүүлж, газрын хэвлийн баялгийн өгөөжийг ард иргэдэд тэгш хүртээх саналуудыг ч хэлж байна.

Өргөн хэрэглээний барааны үнийн өсөлтийн өөдөөс цалин, тэтгэврийн нэмэгдэл хангалтгүй байгааг шүүмжилж байна.

УИХ-ын гишүүдээс Нийгмийн даатгалын сангийн асуудлаар нээлттэй сонсгол зохион байгуулах саналаа албан бичгээр ирүүлсэн. Хянан шалгах түр хороо байгуулах эсэхийг хуулийн хүрээнд гишүүдийн саналаар шийдвэрлэнэ.

Өмнөх жилүүдэд бугшсан алдаа, завхралыг уулга алдаад өнгөрөх бус ил тод болгож, эргэх хариуцлагыг шаарддаг болно.

Бүх шатанд төсвийн сахилга бат, хариуцлагыг чангатгахаас эдийн засгийн чөлөөлөлт эхэлнэ. Ингэснээр иргэдийн нуруун дээрх ачааг хүндрүүлэх бус хөнгөлнө гэдгийг хэллээ.

Оюутолгойн зээлийн хүүг бууруулах боломжтой байсан өмнөх хугацаа нь 2018 он. Тухайн үед Г.Занданшатар ЗГХЭГ-ын даргаар ажиллаж байв. “Рио”-гийн талтай идэвхтэй уулзаж, хэлэлцэж байсан ч үр дүнд хүрээгүй. 2018.10.10-нд “Оюутолгойн гэрээг ашигтай болгох таван чиглэлд тохиролцоонд хүрлээ” хэмээн Г.Занданшатар ЗГХЭГ-ын дарга байхдаа мэдээлсэн ч яагаад ч юм хэлэлцээр үр дүнд хүрээгүй. 2018 онд Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг шалгах ажлын хэсгийн ахлагчаар ажиллаж байсан УИХ-ын гишүүн О.Баасанхүү “Г.Занданшатар ажлын хэсгийн өмнүүр орж, ‘Рио Тинто’-той очиж уулзаад, сөгдөж мөргөөд яваад байна” гэж мэдэгдэж байв. Мөн гишүүд “Рио Тинто” Засгийн газарт шахалт үзүүлээд эхэлсэн” гэж ч удаа дараа мэдэгдсэн байдаг. Түүнээс хойш 7 жилийн турш бид зээлийн хүүгээ тооцуулсаар ирлээ. 

Оюутолгойн зээлийн хүүг бууруулах боломжит 7 жилийн хугацаа бүрд Г.Занданшатар Засгийн газрын чухал албан тушаал хашиж таардаг нь ч сонин. Саяхан болсон нээлттэй сонсголын үеэр УИХ-ын гишүүн Э.Болормаа “2018 онд зээлийн хүүг бууруулах хэлэлцээр хийж чадаагүй, эс үйлдэхүй гаргасан хүмүүст яагаад хариуцлага хүлээлгээгүй”-г хөндсөн удаатай. Монголчууд хүртэх ёстой ашиг авах хугацаа ийнхүү хойшилсонд яагаад хариуцлага яригдахгүй байна вэ?

УИХ-аас 1992 онд Үндсэн хуулийг баталж, тэр жилийнхээс хойш УИХ-ын есөн сонгуулийн ард гарсан. Мөн, 1993 оноос хойш Ерөнхийлөгчийн найман сонгуулийг явуулсан байна. 

Энэ хоёр сонгууль циклээрээ эхлээд УИХ-ын сонгууль, дараа жил нь Ерөнхийлөгчийн сонгууль болдог байсан. Харин Үндсэн хуулийн 2019 оны өөрчлөлтөөр Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн бүрэн эрхийг зургаан жилийн хугацаатай болгосноор анх удаа УИХ-ын 2028 оны сонгуулийн өмнөх жил Ерөнхийлөгчийн сонгууль болох гэж байна. 

Ерөнхийдөө, УИХ-ын сонгуульд ялсан нам нь Ерөнхийлөгчийн сонгуульд амжилт гаргах магадлалтай ч манай нөхцөлд сөрөг хүчнээс голдуу сонгогддог талтай. УИХ-ын 1992 оны сонгуулиар тухайн үеийн МАХН 76 суудлын 70-ыг авч үнэмлэхүй ялада байсан. Ерөнхийлөгчийн 1993 оны сонгуулиар МҮАН, МСДН-ын эвслээс нэр дэвшсэн П.Очирбат ялсан. 

УИХ-ын 1996 оны сонгуулиар МҮАН, МСДН-ын “Ардчилсан холбоо” эвсэл 50 суудал авч, Ерөнхийлөгчийн 1997 оны сонгуулиар МАХН-аас нэр дэвшсэн Н.Багабанди ялсан. УИХ-ын 2000 оны сонгуулиар МАХН 72 суудал авч ялаад, дараа жил нь Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар намынх нь Н.Багабанди хоёр дахь удаагаа ялсан. УИХ-ын 2004 оны сонгуульд МАХН 36 суудал авч, Ерөнхийлөгчийн 2005 оны сонгуулиар МАХН-аас нэр дэвшсэн Н.Энхбаяр ялалт байгуулсан. УИХ-ын 2008 оны сонгуульд МАХН 45 суудал авч, Ерөнхийлөгчийн 2009 оны сонгуульд АН-ын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж ялалт байгуулсан. УИХ-ын 2012 оны сонгуульд АН 34 суудлаар ялж, дараа жил нь тус намын нэр дэвшигч Ц.Элбэгдорж хоёр дахь удаагаа Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. УИХ-ын 2016 оны сонгуульд МАН 65 суудлаар үнэмлэхүй ялж, Ерөнхийлөгчийн 2017 оны сонгуульд АН-ын нэр дэвшигч Х.Баттулга ялсан. УИХ-ын 2020 оны сонгуульд МАН 62 суудал авч мөн л үнэмлэхүй ялсан. Ерөнхийлөгчийн 2021 оны сонгуулиар тус намын нэр дэвшигч У.Хүрэлсүх олонхын санал авч ялалт байгуулсан. Түүний бүрэн эрхийн хугацаа 2027 онд дуусгавар болно. Түүний дараа жил УИХ-ын сонгуультай. Тэгвэл, өдгөө “…Ерөнхийлөгчийн 2027 оны сонгуульд том намуудаас хэн хэн нэр дэвших вэ” гэдэг таавар улс төрийн хүрээнд газар авч байна. Энэ сонгуулийг сонирхож буй кандидатууд ч бэлтгэлээ базаагаад эхэлсэн тухай яригдаад уналаа. Юутай ч, АН-аас урьд нь яригдаад байсан олон нэр дэвшигчээс одоогоор УИХ-ын гишүүн Н.Алтанхуяг, Лу.Гантөмөр нар “…2027 онд үзвэл үзье” гэж шийдэл гаргаад байгаа гэх мэдээлэл байна. Түүнээс гадна, АН-ын даргаар сонгогдсон О.Цогтгэрэлийн өмнө хашиж байсан, одоо “давхар дээл” болгочихоод байгаа УИХ дахь АН-ын бүлгийн даргын албан тушаалд ойрын үед өөр гишүүн сонгогдохоор болжээ. Саяхан “…МАН-ын дарга Н.Учрал УИХ-ын дарга болсон учир АН-ын дарга О.Цогтгэрэл УИХ дахь бүлгийн дарга хэвээрээ үлдэхээр болжээ” гэсэн мэдээлэл тарсан. Харин тус намынхан ярилцаад АН-ын дарга, УИХ дахь бүлгийн дарга хоёрыг нэг хүнд байх нь зохимжгүй гэж үзсэн бололтой. Цаашлаад, УИХ дахь АН-ын бүлгийн даргад УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин Ж.Батсуурь хоёр нэр дэвшиж өрсөлдөж магадгүй юм байна. Түүнчлэн АН-ын генсекийн албан тушаалд тун удахгүй сэлгээ орж мэдэхээр сонсогдлоо. Уг албан тушаалд нэлээд хэдийнээс нэр нь дуулдсан улс төрийн нэлээд туршлагатай улстөрчийг томилохоор тохирсон байна.  

-УИХ-аас Ерөнхий сайдыг томилдог. Ерөнхий сайд сайд нараа Ерөнхийлөгчид танилцуулж, дараа нь УИХ-д танилцуулаад танхимаа бүрдүүлдэг. Энэ бол Үндсэн хуулиар Ерөнхий сайдад олгосон бүрэн эрх нь. Гэтэл Сангийн сайд нь Боловсролын сайдаа хажуудаа суулгаж байгаад багшийн цалинг их мэтээр худлаа зарладаг. Энэ нь өөрөө засгийнхаа эсрэг зүйлийг гал болгох хэмжээний асуудал болж байна. Дээрээс нь намрын намарт шатахууны асуудал үүсч л байдаг мэт, тэрийгээ иргэдээс боллоо гэж ярьж байгаа нь харамсалтай. Бүр шатахууны хомсдолыг үнэнээр нь сурвалжилсан хэвлэл мэдээллийг хуулийн байгууллагаар айлгах санаатай. Энэ хүхэртийн хөндий болсон хотод түгжирсэн ч гэсэн ажил, амьдралаа төлөвлөөд амьдрах гэхээр коммунистууд ингээд иргэдээ улам доромжлоод, юу ч гэж худлаа ярьж болох юм шиг хазааргүй морь шиг зүтгээд байна.

-Тэгээд хэвийн болсон зүйл нь хаана байна. Одоо хэвийн олголттой боллоо гээд өдөр болгон юу ч болоогүй мэт хоосон инээж байгаад худлаа ярьдаг сайдтай байж хэрхэвч таарахгүй. Бид ардчилсан парламенттай улсад амьдарч байна. Бурхан залсан биш, болохгүй байгаа сайд нарыг өдөр болгон сольсон ч яадаг юм.

Европоор дүүрэн яаж засгаа огцруулж, сольж болдгийг харуулж буйг харж байгаа биз дээ. Машин лизингээр авахдаа энэ коммунистуудаас зөвшөөрөл авна гэж тэнэг юм ярьсан. Одоо бензин олдохгүй байна гэж хэлсэн хэвлэлийг хуулийнхнаар далайлгаж айлгах юм гэнэ. Битгий давар. Одоо ажлаа өг, эдгээр сайд нар. МАН энэ парламентад 68 гишүүнтэй. 100 жилийн түүхтэй коммунист нам биз дээ. Одоо ажлаа хийж чадахгүй байгаа сайд нараа буулгаад дараагийн сайд нь ажил хий. Попролгүй, туршилт хийхгүй ажил хий.

-Цалин нэм гэж шаардаж байгаа шаардлагыг бүрэн дэмжиж байгаа. Монгол бол цалингаа нэмж чадахгүй ядуу хоосон улс биш. МАН-ын цагаан байраар дүүрэн авлигачид сууж байна. Улс төрд хоосон орж ирсэн цагаас нь өнөөдөр ямаршуу амьдарч байгаа бүх албан тушаалтнуудаа шалгахад цалингийн нэмэгдлийг дэлхийн дундаж түвшинд хүргэх бүрэн боломж бий.

-АТГ ажлаа хийхгүй байна. 180 орноос 114-т Монгол Улс явж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, 100 хувийн үнэлгээнээс 30 хувь буюу “F” ч авч чадахгүй нойлын ногоон тэг гэдэг шиг авлигадаа идэгдсэн орон болсон байна. Дээрээс нь манайд өөрөө төрөөс төрсөн тэрбумтан, араас нь ах дүүс нь тэрбумтан. Одоо бүр үеэл хаяалаараа төрөөс шимэгчлэн тэрбумтан болсон арми байна. Энэ бүгдийг Авлигатай тэмцэх газар шалгаач. Иргэд энийг л хүсч байгаа.

-МАН-ын 300 мянган гишүүн, дэмжигчид нь хүртэл энэ шударга бус байдлыг үзэн ядаж, өөрсдөө өөрсдийнх нь үр хүүхэд энэ нийгмийн золиос болж байгаагаа анзаарч байгаа байх. 2016 оноос 2024 он болтол үнэмлэхүй олонх хяналтгүй байсны гор одоо хоёр хуваагдаад нүүрсчин авлигачин мөн биш гэж хэрэлдээд сууж байгааг харж байна.

-Цалин нэмэх боломж олон байгаа. Энэхүү боломжуудын нэг нь энэ олон төрийн өмчит аж ахуйн нэгжээ хувьчлаад цалингаа нэм, хөрөнгө оруулалтаа ч нэм. Засаг ч илүү ачаанаасаа сална. Жишээ нь, Төрийн банк. Төр арилжааны банкуудтай өрсөлдөж яах гэж байгаа юм бэ. Учир нь МАН-ын хамаарал бүхий цүнхчид, дарга нарын үеэл, хаяал битүү шимэгчлэн тэнд сууж байна. “Хийх хүнд арга нь олдоно, хийхгүй хүнд шалтаг олдоно” гэгчээр зүгээр суугаа сайд нар ажлаа хийж чаддагт нь өг. Хийхгүй гээд шалтаг тоочоод худлаа хэлээд, ичихгүй ширэн нүүрлээд байгаа сайд нарыг цөөнхийн, хяналт тавих гишүүд бид яах ч гэж аргадах юм. Ажлаа хийтэл нь солиод байх хэрэгтэй.

Тэрээр "Эрүүл мэндийн салбарын эмч, багш нар Монгол Улсын дундаж давхаргаас доош орчихсон байгааг өнгөрсөн долоо хоногт Ерөнхий сайдад танилцуулсан.  

АН-ын бүлэг өнөөдөр ээлжит бусаар хуралдлаа. Бид зарчмын хувьд мэдэгдэл гаргахаар болсон.

Нэгдүгээрт, АН-ын бүлэг Үндсэн хуулиа дээдлэн ажиллана.

Хоёрдугаарт, 10 дугаар сарын 22-нд гарсан Үндсэн хуулийн цэцийн дүгнэлтийг хүлээн зөвшөөрч, биелүүлж ажиллах нь зүйтэй гэсэн зарчмын байр суурьтай байгаа" гэв.